Het schrappen van het buitenslaapverbod is een begin. Maar wat komt daarna?

Els Schipaanboord & Michel Vols

Waar moeten mensen slapen als zij geen woning hebben en niet in de opvang terechtkunnen? Het is volstrekt logisch dat mensen bij gebrek aan een huis beschutting zoeken in een tent. Als je in grote gemeenten rondloopt, zie je dan ook steeds vaker tenten of tentenkampjes verschijnen in bermen of parken. De pers duikt op die tentenkampen. RTL Nieuws meldt in augustus 2026 een “explosieve” stijging van het aantal kampementen in de grootste Nederlandse gemeenten. NRC bericht op 14 oktober 2026 over boswachters die steeds vaker tenten aantreffen. ‘Als je eventjes niet oplet, staat er een tentenkamp’, aldus een boswachter.

Verbieden van dakloosheid en het afschaffen van verboden

In recent onderzoek naar de criminalisering van dakloosheid onderzochten we samen met twee medeonderzoekers de diverse relevante gemeentelijke verboden en de toepassing daarvan. Dit onderzoek liet zien dat in 2024 bijna de helft van de 45 onderzochte gemeenten (de G4 en G40) een buitenslaapverbod in de APV had opgenomen. Dat is heel ingrijpend: de gemeenteraden verbieden gedrag dat voor mensen zonder woning en toegankelijke opvang onvermijdelijk is. Slapen is immers een elementaire behoefte.

Activisten, politici en lobbyorganisaties spannen zich al jaren – naar onze mening terecht – in om die buitenslaapverboden af te schaffen. In sommige gemeenten hebben zij succes: zo stemde de gemeenteraad van de gemeente Leiden op 27 mei 2025 vóór het schrappen van het buitenslaapverbod én het bedelverbod uit de APV. De afschaffing volgde op de toezegging in april 2025 om niet langer boetes uit te delen aan dakloze mensen. Dat is een belangrijke mijlpaal voor de bescherming van het recht op huisvesting, al leidt het schrappen van een verbod natuurlijk niet tot meer beschikbare stabiele en adequate huisvesting.

Als onderzoekers naar de handhaving van de openbare orde zijn wij ook benieuwd naar mogelijke effecten van de verandering van lokale regelgeving op overlastklachten. Dat past wellicht niet helemaal in de benadering van activisten voor het recht op huisvesting, maar als onderzoekers proberen wij alle perspectieven open te houden. We weten immers dat dakloze mensen net als alle andere mensen overlast kunnen veroorzaken.

In Leiden geven bewoners aan overlast te ervaren van dakloze mensen, waarbij wordt gewezen op de afschaffing van het buitenslaapverbod in mei 2025, zo melden de kranten. In reactie op deze overlastklachten is recentelijk in het Leids coalitieakkoord opgenomen dat op grond van de APV gebieden aangewezen kunnen worden waar het buitenslaap- en bedelverbod voor een bepaalde tijd opnieuw gaat gelden en waarop dan gehandhaafd kan worden.

Neemt de overlast toe als je een verbod afschaft? En neemt de overlast af als je het weer invoert? Een hard oorzakelijk verband tussen wetswijzigingen en wat er in de realiteit gebeurt, is altijd moeilijk vast te stellen, want dan moet je honderden factoren meenemen. Een voorzichtige blik op de beschikbare data is echter interessant.

Wat laten de politiecijfers in Leiden zien?

Voor het Leidsch Dagblad analyseerden we politieregistraties over overlast in Leiden binnen de categorie ‘overlast door zwervers’. Dat vinden wij trouwens een verschrikkelijke benaming, omdat het woord “zwervers” stigmatiseert. De vergelijkingsperioden lopen steeds van juni tot en met mei, omdat in mei 2025 de handhaving van de buitenslaap- en bedelverboden stopte en deze verboden ook uit de APV werden geschrapt. Om die reden wordt het aantal geregistreerde overlastmeldingen van juni tot en met mei van de periode 2025-2026 vergeleken met dezelfde periode van het jaar ervoor, enzovoorts. Dat levert het volgende beeld op:

In de periode 2025-2026, dus na afschaffing van het buitenslaapverbod, nam het aantal meldingen over ‘overlast door zwervers’ voor de gehele gemeente Leiden af met 2,3% ten opzichte van het jaar daarvoor (2024-2025), toen het buitenslaapverbod nog van kracht was. Vergeleken met 2023-2024 nam het aantal zelfs af met bijna 15%. Dat is een opvallende bevinding!

Maar binnen de stad Leiden blijken de verschillen groot. Opvallend is dat het aantal meldingen van overlast door ‘zwervers’ in het Morsdistrict in de periode 2025-2026 meer dan verdubbelde (106% stijging) ten opzichte van 2024-2025. In vergelijking met dezelfde periode in 2023-2024 is een stijging van bijna 75% te zien. Een afname op gemeenteniveau gaat in Leiden dus gepaard met een sterke toename in het Morsdistrict. In die Leidse wijk is sprake van meer dan een verdubbeling van het aantal geregistreerde overlastmeldingen. Voor de bewoners van dat gebied betekent een daling elders niet dat de situatie in hun eigen wijk minder belastend is.

Feit is wel, zo bleek uit onderzoek van het CBS, dat het aantal dak- en thuisloze mensen in de afgelopen jaren behoorlijk is gestegen.

Buitenslaapverbod tegen overlast is een paardenmiddel: andere instrumenten blijven na schrappen

Belangrijk: het schrappen van een buitenslaapverbod ontneemt gemeentebesturen helemaal niet alle mogelijkheden om tegen overlast op te kunnen treden. Zo blijkt uit ons onderzoek dat in de APV’s nog tal van andere verboden staan op grond waarvan nog steeds opgetreden kan worden tegen overlast. Daarbij is wel van belang dat het optreden steeds juridisch mogelijk, maar ook noodzakelijk en evenredig moet zijn. Een boete voor bedelen of buitenslapen brengt immers niet met zich mee dat iemand ineens wél een slaapplaats of werk heeft en kan financiële problemen verder vergroten.

Ook verplaatsing van overlast door verandering van regelgeving en handhaving verdient aandacht. Wanneer op de ene plek een verbod tijdelijk weer gaat gelden, zoals nu in het Leids coalitieakkoord staat, bestaat het risico dat de overlast elders terugkeert wanneer niet tegelijkertijd wordt nagedacht over een duurzame oplossing voor mensen die op straat leven.

Wonen, zorg en handhaving hebben elkaar nodig

Dit vereist dat er afspraken worden gemaakt tussen zorg, wonen en handhaving, met een concreet vervolg voor zowel dak- en thuisloze mensen als omwonenden. Stabiele en adequate huisvesting is en blijft de structurele oplossing. Zolang die ontbreekt, zal een gemeente plekken moeten organiseren waar mensen kunnen slapen én overdag kunnen verblijven.

Het schrappen van het buitenslaapverbod is de eerste, belangrijke stap. De stap die tegelijkertijd moet worden gezet, is minstens zo belangrijk: ervoor zorgen dat mensen niet langer buiten hoeven te slapen. Niet alleen in woorden, maar ook met daden.